De hedendaagse rol van de illustrator (resumé)
door Gert Gerrits op 28 juni 2007
Op 27 Juni vond in Amsterdam een door BNO georganiseerde bijeenkomst plaats over ‘de rol van de illustrator’. (Zie eerder artikel.)
Annelies Fontijne van uitgeverij Nieuw Amsterdam, Joost la Housse van BrandNew Design, grafisch ontwerpster Carla Gerritzen en Kees Thijsen van Artbox gaven elk hun visie op de hedendaagse illustrator. (Een verslag van wat zij gezegd hebben verschijnt in het BNO blad Vormberichten van september.)
BNO Platform Illustratie voorzitter Anka Kresse leidde de middag in met het onderstaande relaas:
Is het denkbaar dat we in deze tijd alle illustratieve toepassingen weglaten? een pak melk zonder koe, een prentenboek van letters en papier? alternatieve verkeersborden? Kunnen we volstaan met alleen letters en kleur? Of alleen kleur? Een blauw pak voor melk, een rood pak voor karnemelk?
Als experiment zou het de moeite van het bestuderen waard zijn. Waarschijnlijk zou het voor een deel ook wel kunnen, maar we hebben er tegelijk rekening mee te houden dat de mens vanaf de oertijd tot aan vandaag gecommuniceerd heeft met en via beeld; eerst als taal en later als ondersteuning van het geschreven woord.
Letters zijn ver doorgevoerde abstracties van illustratieve vormen en hebben zich in de loop van de eeuwen ontwikkeld naar voor ons leesbare en op zichzelf staande tekens. Taal gevormd door letters kan absoluut zijn en veel minder persoonlijk en vrij worden geïnterpreteerd dan beeld.
Maar taal kan ook tot de verbeelding spreken. Een goede roman stimuleert de eigen verbeelding, en een typografisch affiche in de juiste letter, de juiste kleur en compositie kan zonder beeld op grote afstand behalve leesbaar ook visueel zeer aansprekend zijn.
Illustratie – in tegenstelling tot taal – is voor meerdere uitleg vatbaar. Illustratie wordt vertaald in plaats van gelezen. Illustratie geeft signaal, prikkelt gevoel en zorgt voor verheldering. Illustratie is veel betekenis in een keer, het is snel en gaat over begrijpen in plaats van weten.
Snelheid van begrip past in de samenleving die we nu hebben. De komst van het internet en daarmee het vergroten van de 24-uurs economie stimuleert de ontwikkeling van informatie en kennis, en zorgt voor een doorlopend actieve markt.
Als ik begrijp dat vergeleken met de rest van de wereld er in Nederland de meeste internetaansluitingen per huishouden zijn en dat er meer dan 9000 tijdschriften worden gemaakt voor het Nederlandse taalgebied, dan is het logisch dat illustratie niet meer weg te denken is en hoogstwaarschijnlijk niet verdwijnen zal van die markt. Sterker nog, illustraties zullen onmisbaar worden.
Een goed moment misschien om stil te staan en te bedenken wat de illustrator in Nederland te bieden heeft en wat de rol is van onze illustratiecultuur op de nationale en internationale markt. Want ‘Dutch Design’ is wel een begrip, maar ‘Dutch Illustration’ niet. En de discussie of illustratie onder de vleugels van design valt, liep in 2006 bij de jurering van de Nederlandse Designprijzen met een sisser af.
De categorie grafisch ontwerpen van de Nederlandse design Prijzen werd in datzelfde jaar goed gevuld met gedrukte media en was bovendien ruimschoots voorzien van illustraties, die soms beter aanspraken dan de losse illustraties die er in de categorie illustratie werden aangeboden.
Kijken we anders naar illustratie als we een grafisch ontwerp beoordelen?
Het grafische product kan alleen vanwege de samenhang van verschillende communicatieve elementen worden begrepen. Een goed grafisch ontwerp laat illustratie dus zien als een logisch en vanzelfsprekend onderdeel daarvan. De waarde van illustratie wordt vanuit dat perspectief ook aan deze eigenschappen ontleend. Een lelijke illustratie kan dan een zeer goede illustratie zijn.
Een van de toepassing losgekoppelde illustratie bekijken we anders. Ineens zien we de autonomie van de maker duidelijker en missen we communicatieve en samenhang. De autonomie van een illustrator maakt zijn of haar product uniek, geeft smoel en is essentieel voor de positie van de illustrator op de markt. Maar vanwege die autonomie lopen we ook sneller in de valkuil van mooiheid, van een artistieke waarde, die misschien weinig te melden heeft.
Samenhang en dynamiek ontstaan daar waar illustratoren, art-directors en grafisch ontwerpers elkaar treffen en waar kruisbestuiving kan plaatsvinden. Zo’n synergie komt het grafisch ontwerp maar ook de illustratie op zich ten goede. En ook vanwege deze synergie zou Nederlandse Illustratie een duidelijker karakter kunnen krijgen en zouden we naast ‘Dutch Design’ ook kunnen spreken van ‘Dutch Illustration’.
Dit ‘Dutch’ staat tegenover de behoefte om geen grenzen meer te voelen en de internationale stromingen op het gebied van illustratie en visuele communicatie te volgen. En staat tegenover de multiculturele wereld, het reizen en googelen.
Is dat zo?
Behalve stilistische invloeden en een gevoel van grenzeloosheid, behalve het zoeken naar één visuele wereldtaal, hebben we te maken met eigen geschiedenis en culturele achtergrond die we bewust of onbewust met ons meedragen. Juist in een tijd van grenzeloosheid en creatieve culturele cocktails, vrijheid van vorm en betekenis, is het van belang om die te toetsen en te stoelen op de betekenis van het eigen terrein.
Voor de eerstvolgende editie van de Nederlandse Design Prijzen zijn er vier categorieën samengesteld (communicatie, interactie, product en ruimte) en kunnen grafisch ontwerpers en illustratoren inzenden onder ‘communicatie’, met de subcategorieën ‘grafisch ontwerpen’, ‘illustratie en animatie’, ‘verpakkingen en visuele identiteit’. De op zichzelf staande categorie Illustratie is daarmee verdwenen. Is dat goed?
Illustratie hoort bij visuele communicatie, bij grafisch ontwerpen, bij letters , bij verpakkingen en het internet. Ik hoop van harte dat Nederlandse illustratoren onder de subcategorie ‘illustratie en animatie’ in 2007 een interessante Nederlandse bijdrage gaan leveren.
