Henry Darger
door Ytje Veenstra op 13 augustus 2007
Ooit heb ik eens in Zwolle een tentoonstelling van outsider-kunst bezocht. Er was veel werk te zien van mensen die, vanwege hun mentale gesteldheid, waren opgenomen in een instelling.
Het geëxposeerde werk was niet altijd even boeiend, soms ronduit lelijk. Er waren rauwe tekeningen handelend over een verslechterende geestestoestand, gedwongen opnames en angst. Huiveringwekkend. Grimmig.
Outsider-kunst ligt aan de periferie van de kunstwereld, of daar ver buiten. Soms wordt een outsider opgemerkt en de kunstwereld binnengetroond, als een noviteit. Kijkt men dan daadwerkelijk inhoudelijk naar het beeldende werk? Of krijgt de outsider een meer exotisch, hype-gerelateerd label opgeplakt?
Henry Darger (1892-1973) is zo’n kunstenaar. Niemand vermoedde dat hij decennia lang werkte aan een verhaal dat zo’n 12 boekwerken (19.000 handgeschreven bladzijden) omvat. Na zijn dood werd zijn 15,145 pagina’s tellende manuscript ontdekt, getiteld ‘The Story of the Vivian Girls, in what is known as the Realms of the Unreal, of the Glandeco-Angelinnian War Storm, Caused by the Child Slave Rebellion’. ‘The story of the Vivian Girls’ speelt zich af op een niet nader genoemde planeet, waarvan de aarde een maan is. De ‘Glandelinians’ rebelleren, ze houden kindslaven. Na een veelvoud aan veldslagen geven ze zich gewonnen aan de christelijke “Abbienians” die slavernij afkeuren. Hoofdpersonen in dit epos zijn zeven zussen, de Abiennische prinsessen. Deze meisjes moeten nogal wat lijden doorstaan in naam van de goede zaak.
Darger heeft dit verhaal voorzien van twee eindes; in de ene winnen de Abiennians, in het andere einde winnen de Glandelinians en worden de prinsessen tot slavernij gedwongen.
De jonge Henry werd al vroeg in zijn leven in een opvanghuis geplaatst, daar zijn vader wegens een zwakke gezondheid niet voor hem kon zorgen. Later werd Darger na een vage diagnose opgenomen in een inrichting. Hij ontsnapte hieruit en keerde terug naar zijn geboorteplaats Chicago, waar hij werkte als schoonmaker in een ziekenhuis. Hij woonde in een klein appartement aan de noordkant van deze stad.
‘The Story of the Vivian Girls’ gaat gepaard met honderden tekeningen die het verhaal over de ontberingen van de prinsessen illustreren. De formaten van deze illustraties varieren A4 tot kamerbreed. Het is een raadsel hoe Darger in zijn kleine kamer zulke immense formaten kon hanteren. Er wordt gesuggereerd dat hij op een rol segment na segment uitwerkte.
Zijn werk biedt plaats aan twee tegenpolen: goed en kwaad. Deze worden tegen elkaar opgevoerd tot welhaast bijbelse proporties. Het werk straalt iets kinderlijks uit, dit afgezet tegen een vreemdsoortig apocalyptische horizon. Het werk is bijna niet los te zien van de maker, zijn levensverhaal en zijn beeldend oeuvre vermengen zich tot iets wat ik voor mijn geestesoog moeiteloos verfilmd zie doo Stephen Spielberg.
Darger verzamelde o.a. oude tijdschriften die hij op straat vond. Deze bladen, samen met kinder- en stripboeken vormden een database wat betreft de mensfiguren in zijn werk. Hij trok silhouetten over, of gebruikte knipsels die hij collage-gewijs ordende in zijn beelden. Darger had een ‘keen eye’ voor compositie en het is dan ook bewonderenswaardig hoe hij hele veldslagen tweedimensionaal orkestreerde. Het schijnt dat Henry Darger, net als zijn vader, een Amerikaanse burgeroorlogexpert was.
Er zijn veel theorieën over waarom Darger jonge meisjes naakt afbeeldde, soms met penis. Was hij onbekend met de vrouwelijke anatomie? Of was de penis een symbool van kracht, die aangaf dat meisjes evenveel konden bereiken als jongens?
De martelingen die de kinderen in Darger’s verhaal ondergaan plaatsen hem in de positie van redder, beschermeling; er wordt wel beweerd dat Darger zijn inspiratie haalde uit wat hem zelf aan straffen is opgelegd tijdens zijn verblijf in de inrichting. Samen met zijn (enige) vriend, William Shloder, wilde hij een stichting oprichten, de Children’s Protective Society, die misbruikte kinderen in liefdevolle adoptiegezinnen wilde laten opnemen.
De tekeningen van Henry Darger vallen op door de subtiel op elkaar afgestemde kleuren die de dunne, etherische, bijna breekbare lijnvoering tot een krachtig beeld maken. Zou hij als devoot katholiek (hij ging elke dag minstens éé keer naar de mis)geïnspireerd zijn door de weelderige glas-in-lood ramen?
Omdat Darger zwaar leunde op de figuren die hij uit bladen, strip- en kinderboeken overtrok krijgt het geheel een onmiskenbaar illustratieve uitstraling. In de lucht valt vaak een tornado te ontwaren; toen de jonge Henry eens getuige was van een allesvernietigende tornado vergezeld van donder en bliksem maakte dit op hem een verpletterende indruk.
De tekeningen spelen zich af in uitgestrekte gebieden, wat natuurlijk het horizontale karakter van Darger’s werk versterkt. Deze landschappelijkheid roept bij mij een roestige donkere folksy atmosfeer op, bij wijze van soundtrack hoor ik in de verte Michael Gira en zijn Angels of Light :
‘Where are you wounded girls
with bruised faces, blackened eyes
Break out your glass doors, welcome the whirling debris
Carve your name in the marble and concrete…’
